Literatura średniowieczna

Czym był? Jaką funkcję pełnił?
Teatr średniowieczny mocno odbiegał we wszystkim od teatru antycznego, jego funkcja i odbiorca były zupełnie inne, jego cel zawierał się nie w katharsis, ale w dydaktyce, w nauczaniu ludzi, którzy byli widzami. Msza, odpowiednik, który zastąpił teatr antyczny, pełniła już funkcję dialogową, człowiek stawał się uczestnikiem przeżywanego widowiska. To dialog zmienił kształt całości – to on zawierał w sobie najważniejsze przekazy, które potem mogły zostać dobrze zrozumiane przez ludzi. Teatr średniowieczny uwzględniał przede wszystkim misteria i moralitety, był wielkim świętem organizowanym w mieście, kiedy wyszedł już z kościołów i trafił na ulice. Aktorami byli generalnie prości ludzie, miejscy rzemieślnicy, którzy byli rozpoznawani przez ogół, a więc jemu przyjaźni, musieli jednak spełniać szereg rygorystycznych warunków, z talentem i nieposzlakowaną opinią włącznie. Teatr średniowieczny był więc niezwykłym, ale tak naprawdę – swojskim wydarzeniem.

Czym był i jak się rozwinął?

Najbardziej opornie rozwijającym się aktem piśmiennictwa w średniowieczu był dramat. Stał się jednak nieodłączną częścią wszystkich rytuałów dotyczących chrześcijańskich obrzędów. Jego geneza tkwi w nich właśnie, były dla niego niewątpliwą inspiracją. Procesje dotyczące Niedzieli Palmowej czy nawiedzenie Grobu Pańskiego (ewentualnie „jasła”) to tylko niektóre z nich. Tego rodzaju obrzędy nazywamy dramatem liturgicznym. Innego rodzaju dramatem były misteria. Nazywano tak odgrywanie - zrazu w kościołach - różnych scen i faktów z życia świętych. Nieco później zjawisko przeniosło się na scenę miejską, gdzie wszyscy mogli je podziwiać. Niestety, z polskich misteriów zachowała się jedynie Historyja o chwalebnym zmartwychwstaniu pańskim autorstwa Mikołaja z Wilkowiecka. Innym typem dramatu średniowiecznego jest moralitet – czyli specyficzna inscenizacja sytuacji problemowej, wobec której staje człowiek. Człowiek, z którym odbiorca może się identyfikować, przeżywający te same problemy, co inni. Obok niego występują ludzie, którzy mają odgrywać cnoty i pokusy, dobro i zło. Moralitety były bardzo jasne i przejrzyste w przekazie, pełniły funkcję dydaktyczną.

Kwintesencja średniowiecznej literatury

Średniowiecze charakteryzowało się przede wszystkim ogromnym zainteresowaniem tematyką biblijną. Jednym z przykładów takiej „fascynacji” jest apokryf, rodzaj średniowiecznego utworu prozatorskiego powiązanego z religią, przez który rozumiemy pismo niekanoniczne, dotyczące jakiegoś świętego, które zostało z jakichś powodów wycofane z ogólnego obiegu. Do apokryfów zaliczamy przede wszystkim dodatkowe Ewangelie i księgi, które nie zostały przyjęte przez Kościół katolicki. Jednym z przykładów polskiego apokryfu są Rozmyślania przemyskie, dotyczące życia Świętej Rodziny. Innym rodzajem utworów prozatorskich w średniowieczu są legendy, np. Złota legenda, utwór hagiograficzny, który opisuje żywoty świętych i dokonane przez nich cuda. Jeśli chodzi o utwory świeckie, były to eposy i romanse rycerskie, a także sagi. Jednym z eposów tego rodzaju była na przykład Pieśń o Rolandzie. Jeszcze innym rodzajem prozy były utwory dziejopisarskie, tj. kroniki. Na tym polu możemy odnotować osiągnięcia Galla Anonima, Wincentego Kadłubka czy Jana Długosza. Możemy także odnaleźć różnego rodzaju dokumenty, oraz tak zwane gesta, czyli opowieści o czynach. Jedną z ich odmian są na przykład Gesta Romanorum, zbiór przypowieści dotyczących różnych cesarzy rzymskich.

Gall Anonim i jego twórczość

System edukacji średniowiecznej wycelowany był zwłaszcza w księży, którzy mieli nieść świadectwo boskiej chwały. Z tego też względu wszystkie teksty prozatorskie w tamtych czasach wychodziły spod pióra ludzi powiązanych ściśle z Kościołem katolickim. Gall Anonim, wynajęty przez króla Bolesława Krzywoustego węgierski benedyktyn, był tego doskonałym przykładem. Jego Kroniki, napisane po łacinie uważa się jednocześnie za pierwszy utwór świecki napisany w naszym kraju. Opowiada ona o historii Piastów aż do Bolesława Krzywoustego, nawiązując przy tym do wielu popularnych w średniowieczu motywów. Pierwsza część streszcza pierwsze sto dwadzieścia pięć lat panowania Piastów w Polsce, od Popiela do narodzin Bolesława Krzywoustego. Druga zawiera dwadzieścia pięć lat młodości wspomnianego władcy i szczegółowo opisuje je w kontekście historii Polski. Trzecia zawiera w sobie opis tylko czterech lat i urywa się na roku 1113. Nawiązuje jednak także do dziejów piastowskich. Wszystkie części zbudowane są w podobny sposób – rozpoczynają się listem wstępnym, następnie „skrótem”, specyficznym wierszem, aby następnie przejść do właściwej, prozatorskiej części historiograficznej.

Geneza i treść utworu

Najstarszą spisaną polską pieśnią religijną jest Bogurodzica. To także pierwszy zapis poetycki w naszym języku. Za datę powstania uważa się wiek XIII, chociaż część ekspertów datuje jej powstanie na lata pomiędzy wiekiem XI a XII, ponieważ to wtedy powstaje podobnej treści utwór Salve regina, a także takie teksty prozatorskie jak Kazania świętokrzyskie czy Kroniki Galla Anonima. Bogurodzica zostaje spisana na początku XV wieku. Autor pieśni jest, względem wszystkich średniowiecznych pieśni religijnych anonimowy, tradycja zaś przypisywała autorstwo świętemu Wojciechowi. Jeśli chodzi o sam tekst, widać wyraźną inspirację prawosławnymi ikonami, a zwłaszcza motywem deesis, nawiązującej do Matki Boskiej, Chrystusa Pankratora i Jana Chrzciciela. Ma charakter apokryficzny, zanosi także prośbę do wspomnianej już trójcy o pomyślne życie. Bogurodzica nie ma uporządkowanej melodyki, jest przykładem średniowiecznej, zdaniowej wersyfikacji (nie narzuca akcentów, a jedynie intonację), co może być dziwne, gdyż pod Grunwaldem była śpiewana po to, by… wojsko nie pogubiło szyku. Była wykorzystywana także jako hymn Polski, jest świadectwem średniowiecznego archaizmu.

Czym jest, jak się rozwijała?

Średniowieczna pieśń religijna to jedna z najstarszych prób zadeklarowania Bogu swojej miłości i posłuszeństwa. Średniowiecze bardzo wyraźnie cechowało się poddaństwem wobec najwyżej, boskiej instancji i po prawdzie, ujawniło się to także w pieśni. Monumentalność kościołów miała nie tylko przytłaczać potęgą, ale także dobrze organizować akustykę. Kompozytorzy tworzący pieśń średniowieczną byli zazwyczaj anonimowi, tworzyli muzykę stricte pod Biblię. Nie robili tego jednak za pomocą pięciolinii, a kwadracików o różnych kolorach. Ich twory były potem wyśpiewywane przez chóry, zazwyczaj a capella, bez użycia muzyki. Najpopularniejszym typem średniowiecznej pieśni religijnej był chorał gregoriański. Wierni nie śpiewali, ponieważ wkrótce potem pieśni zostały coraz bardziej komplikowane, poprzez prozatorskie tropy i poetyckie sekwencje. Było to rozbudowanie dotychczasowych utworów, dodając do nich dodatkowe frazy. Zjawisko to stało się bardzo niepokojące, ponieważ rosło na szeroką skalę, a wszystkie te dobudowania były dużo gorszej jakości niż oryginał. Z tego względu też zostało zabronione przez sobory watykańskie, jako nie pasujące do całości.